Garnalen zonder zeepsop


24-09-2016 tekst en beeld

Beslissen garnalenvissers en consument welke garnaal op ons bord komt, en hoe die gevangen wordt? Of de miljoenenstroom van de Postcode Loterij? Een reportage over jacht op kakelverse Waddengarnaal zonder Marokko-reis, die januari 2017 eindelijk in de schappen ligt.

 

Wie met enige regelmaat vist met onze garnalenvissers op het Wad kent ook de smaak van verse Noordzeegarnaal (Crangon crangon): romig en zoet. Zonder de zeepsop-smaak van conserveermiddel benzoezuur (E210), dat nodig is om de reis naar pel-ateliers in Marokko mogelijk te maken. Via dit traject worden nog steeds de meeste van de 35 miljoen kilo gevangen Noordzeegarnalen per jaar gepeld, die over de afslag verhandeld worden.

De helft daarvan belandt in de maag van Belgen, Europa’s grootste garnalenliefhebbers. Zij hadden al 10 jaar dagverse garnalen van het merk Purus, die na aanlanding direct werden verkocht. Purus klinkt net als ‘Puurzaam’ van biermerk Gulpener minder zuur dan het gereformeerde ‘duurzaam’: openbaar moeder’s braafste zijn en zondigen in het geniep.

Slechts 1 Texelse visser levert nu dagverse ‘Texelse Garnaal’, direct tot 0 graden gekoeld en machinaal gepeld bij Telson in Lauwersoog. Maar verandering is op komst. Een product in de supermarkt met daarop een label ‘dagverse garnaal, zonder conserveringsmiddel’ ligt dankzij pelbedrijf Telson vanaf januari 2017 in de schappen van Albert Heijn. Dankzij machinaal pellen en hoge druk pasteurisatie dat houdbaarheid verlengt, verdwijnt de heen-en-weer-garnaal uit Marokko. En daarmee ook de zeepsopsmaak.

Telson breidde deze zomer haar machinale pelcapaciteit uit (eerder 2 procent van totale vangst). Zij gaat 30 procent van de totale vangst verwerken. Met uitbreiding van de verpakkingscapaciteit, kunnen ze de versheid ook via een label op de supermarkt-pakjes vermelden. ‘Als je nog een pakkender naam hebt dan ‘zonder conserveringsmiddelen’ houden we ons aanbevolen’, stelt directeur Rob Pikkert van Telson. ‘Of de consument het product uiteindelijk meer koopt moeten we nog maar afwachten. Sinds mensenheugenis zijn ze de smaak van conserveringsmiddel gewend. Er zijn ook mensen die dat lekker vinden. Benzoezuur is het zelfde als wat in veel frisdrank zit.

 

Voorbij certificering
Het leeuwendeel van garnalen komt ook na januari nog via de Marokko-route. Omdat de traditionele handelaren Puul en Heijploeg nog 70 procent van alle garnalen blijven verwerken. De consument krijgt ook die heen-en-weer-garnaal wanneer de Nederlandse garnalenvisserij MSC-gecertificeerd zouden worden: het ecolabel dat Unilever met Wereld Natuur Fonds oprichtte. Dat plan voor MSC-certificering van garnalenvisserij ligt al vanaf 2007 op tafel. Voor die certificering richtte de Vissersbond een eigen Stichting Verduurzaming Garnalenvisserij (SVG) op.

Precies zoals Scott Poynton in Beyond Certification (VORK Editie 2) beschrijft, werd ‘verduurzaming’ zo synoniem met MSC-certificering. Volgens Poynton leidt certificering niet tot werkelijke praktijkverbetering, omdat een sector wordt gedwongen om aan andermans normen te voldoen. Vooral consultants zouden er financieel beter van worden. Volgens Poynton treedt enkel werkelijke praktijkverbetering op, wanneer een sector een eigen positieve motivatie heeft. Bij garnalenvisserij zien we de kritiek van Poynton letterlijk in de praktijk plaatsvinden.

Negatieve motivatie is voor garnalenvissers de enige reden om een traject voor MSC-certificering in te gaan. Angst voor de lobbymacht van door vissers gehate ‘NGO’s’, die zij als ‘De Groene Leugen’ bestempelen. MSC zou bescherming bieden tegen procedures van door de Postcode Loterij gesteunde pressiegroepen als Wereld Natuur Fonds en Waddenvereniging.

Het jaarlijks met 10-20 miljoen euro Postcode Loterij-geld gesponsorde Wereld Natuur Fonds (WNF) richtte met Unilever MSC op in 1997. Zij werden het grootste ecolabel op de vismarkt. Dankzij miljoenensteun van de Postcode Loterij kan MSC haar keurmerk-kartel blijven uitbreiden. Dat gebeurt in samenwerking met zusterclubs als de Good Fish Foundation en de moederorganisatie daarvan: Stichting de Noordzee. Die voeren met WNF druk uit op bij het Centraal Bureau voor Levensmiddelen (CBL) aangesloten supermarkten als Albert Heijn. Die zouden alleen nog MSC-producten in moeten kopen, zo was de eis al in 2010. Die deadline is nu bij garnalen vanuit supermarkten op 2018 gezet.

MSC (omzet 20 miljoen euro) profiteert commercieel van certificering door 3-5 procent van de handelswaarde af te romen. Zo halen zij meer dan 70 procent van hun verdienmodel uit exploitatie van logo-licenties. Die inkomsten staan in hun jaarverslag opgegeven als ‘charitatieve activiteiten’. De charitatieve status lijkt vooral nodig om zo voor filantropische donaties in aanmerking te komen als van de loterijen.

De groene pressiegroepen die producent en consument hun norm voor ‘duurzaam’ opdringen, zijn ondertussen allerminst objectief in informatie over visserij en natuur. In hun natuurvisie mag de mens bijvoorbeeld slechts natuurtoeschouwer zijn, oogsten heet ‘verstoring’. Tenzij deze mens windfarms in zee bouwt of ze geld toestopt. Zo betuttelt Stichting de Noordzee vissers over ‘bodemberoering’ door hun sleepnet. Maar zij laten zich door baggerkoning Boskalis sponsoren, die jaarlijks tientallen miljoenen kuub Noordzeezand opgraaft. Natuurmonumenten wil garnalenvissers van het Wad jagen voor ‘ongestoorde’ ontwikkeling van natuur. Maar zij voert zelf de houtoogst op in natuurgebied voor miljoenenwinst.

Vanaf 2019 hangt de Brusselse aanlandplicht voor bijvangst boven het hoofd, ook voor garnalenvissers. Alle bijvangst- ondermaatse garnaal voorlopig uitgezonderd- moet dan tegen hoge kosten aangeland en vernietigd. Met of zonder MSC-label blijven dergelijke regels op vissers afkomen. Die hollen via lastenverzwaringen de sociaal economische duurzaamheid uit, met omstreden ecologisch rendement. De van MSC afkomstige Imares-medewerkster Nathalie Steins drukt zich eufemistisch uit: ‘De aanlandplicht dient vooral een moreel doel’. De regel lijkt vooral een strafexpeditie bedacht door visserijhaters.

 

Oplopende kosten

De meeste ‘verduurzaming’ die garnalenvissers krijgen opgelegd betekent nu vooral lastenverzwaring, en iedere motivatie ontbreekt. ‘Wij moesten voor MSC tekenen van Visned en Vissersbond’, is wat je veel hoort. Zoals een Wieringer visserijconsultant schrijft: ‘MSC werkt kostprijsverhogend door de gehele keten heen. Meerwaarde is er niet tot nauwelijks. Voor vissers is het slechts een license to produce. Met andere woorden, een afpersingsmodel om te mogen produceren. Anders worden hun producten niet meer geleverd aan de consument via supermarkten.”

Het certificeringsproces sleept zich zo al bijna 10 jaar voort. Terwijl de kosten jaarlijks met vele tonnen euro’s blijven oplopen. Een controleur van visafslagen op de grootte van de garnalenzeef (68 mm is de eis van MSC voor maatse garnaal) uit Duitsland kost 80 duizend euro per jaar. Een Nederlandse controleur vraagt daar bovenop nog 35 duizend euro. Een MSC-consultant voor de Vissersbond kost 40 duizend euro, en daarboven komen kosten voor Britse certificeerders.

Er zijn en blijven ettelijke (dure) onderzoeken nodig- vaak een soort ‘wetenschap op bestelling’- om op papier MSC te plezieren. Men spreekt plots zelfs over ‘jaarklassen’ bij garnalen: een dier dat zich het gehele jaar voortplant en vaak niet ouder dan 1 jaar wordt. MSC werkt namelijk met beheer van ‘jaarklassen’ omdat het op vis is afgestemd. Volgens Imares-onderzoek zou nu plots ook extra beheer nodig zijn (MSC vraagt een beheerplan) van garnalen. Terwijl de garnalenvisserij in 45 jaar tijd slechts 2 maal ongeveer evenveel opviste als er aan natuurlijke productie bijkwam.

In de rest van de jaren bleef de sector daar ver onder, zelfs bij 40 procent hogere aanlandingen na 2000.

Ergo: er is visserijtechnisch bekeken al decennia ruimschoots sprake van duurzame bevissing. Waar kunstmatig hoge kabeljauwpopulaties van de jaren ’70 eerder voor omvangrijke garnalenpredatie zorgden, nemen garnalenvissers nu die rol in. De explosieve toename van zeehonden en bruinvissen in de Noordzeekustzone onderdrukt tegelijk de heropbloei van populaties garnaleneters als wijting, kabeljauw en platvis. In gewichtsvolume eten zeehonden 5-10 maal meer vis dan wat garnalenvissers aan bijvangst binnenhalen.

De Stichting Verduurzaming Garnalenvisserij gaf Imares opdracht voor een vergelijking in netaanpassingen die bijvangst minderen. Imares bevoordeelde - met statistisch ondeugdelijke methodiek- de door MSC gevraagde net-aanpassing: de zeeflap, een ontsnappingsgat. Die zou selectiever zijn dan een door vissers ontwikkeld gebruiksvriendelijker alternatief, de brievenbus. Volgens MSC moet die zeeflap dan ook ’s zomers in het net. Maar op het Wad loopt het net dan vol wier, zodat garnalenvissers continue netten moeten spoelen. Dus wat doen zij met die zeeflap als de MSC-controleur weer in Duitsland is?

 

MSC-alternatief

Belgische garnalenvissers willen vanwege de hoge kosten niet meedoen met MSC-certificering. Zij ontwierpen met wetenschappers van het Vlaamse landbouw en visserij-instituut ILVO hun eigen systeem, Valduvis. Een productlabel dat de consument veel breder informeert en zo bedoeld is om meer marktwaarde te geven. Niet alleen over de vangstmethode, het exacte vangstgebied en ecologische aspecten. Maar ook de sociaal-economische duurzaamheid voor vissers weegt mee. Voor een bedrijf als Telson is die extra informatie juist belangrijk. Omdat hun product zich juist onderscheidt naar de consument, dankzij het elimineren van de Marokko-route.

“Unilever is 1 van de grootste zeerovers die er ooit geweest is’, merkt Rob Pikkert op, directeur van garnalenpelbedrijf Telson in Lauwersoog. ‘Nu moet een door hen opgericht label garnalenvissers opleggen wat duurzaam is. Wij zelf zien veel meer waarde in Valduvis, dat de consument nauwkeuriger informatie geeft over de herkomst en verwerking. Met MSC krijg je alleen de vangstmethode vermeld. (en grove aanduiding vangstlocatie RZ) De verwerking kan nog steeds ergens in Brazilië plaatsvinden, zonder dat je daar als consument van weet. Ik heb Albert Heijn wel op Valduvis gewezen, maar zij houden vast aan de eis van MSC. Terwijl Valduvis volgens ons veel meer inhoud heeft voor vissers en handel.’

Vanuit angst dat supermarkten Noordzeegarnalen zonder MSC zullen weren, zet de Stichting Verduurzaming Garnalenvisserij het certificerings-traject vooralsnog door.